Stellar nedir? XLM'i en baştan anlatıyoruz

Stellar nedir sorusunun kısa cevabı şu: ödemeler ve paranın ya da başka varlıkların dijital versiyonlarını çıkarmak için kurulmuş açık kaynaklı, halka açık bir blokzincir. Stellar Lumens (XLM) ise bu ağın yerel dijital varlığı ve kısaca XLM coin olarak da anılıyor. Lumen’ler ağın işlem ücretlerini öder ve her hesabın tutması gereken küçük minimum bakiyeyi karşılar. Stellar 2014’te yayına girdi, Jed McCaleb ve Joyce Kim tarafından kuruldu ve kendisini “küresel finansal sisteme eşit erişim yaratma” misyonuna sahip kâr amacı gütmeyen bir kuruluş olarak tanımlayan Stellar Development Foundation (SDF) tarafından destekleniyor.

Peki XLM tek cümleyle nedir? Stellar ağının hem yakıtı hem de güvence depozitosu. Her işlem bir lumen’in minicik bir kısmına mal olur, her hesap en az 1 XLM tutmak zorundadır ve lumen’ler tek bir ödeme içinde bir para birimi diğerine çevrilirken köprü görevi görebilir. XLM’i kimse kazmıyor, kimse de stake etmiyor. Hikâyenin piyasa tarafı için canlı XLM fiyat sayfasına geç; bu sayfa, işin aslında ne olduğunu anlatıyor.

Stellar ve Stellar Lumens: ağ ve varlık

İnsanlar “Stellar”, “Stellar Lumens” ve “XLM” kelimelerini aynı şeymiş gibi kullanıyor; sohbet ortamında bunda bir sakınca yok. Teknik olarak ise ortada iki farklı şey var. Stellar ağın kendisidir: açık kaynaklı protokol, ortak defter ve bu defteri uzlaşı içinde tutan doğrulayıcılar. Hesapları, ödemeleri, yerleşik bir borsayı ve yeni varlıkların ihracını yönetir. Stellar Lumens ise bu ağa özgü varlıktır ve XLM kısaltmasıyla işlem görür. Kore borsalarında coin 스텔라루멘, Japonya’da ise ステラルーメン adıyla listeleniyor; ama her yerde aynı lumen.

Şöyle düşünmek işini kolaylaştırır: Stellar bir ödeme rayı, lumen’ler ise hem bu rayı kullanmanın geçiş ücreti hem de bıraktığın depozito. Bu rayda giden diğer her şey, Circle’ın USDC’sinden tokenize para piyasası fonlarına kadar, ayrı bir şirketin çıkardığı ayrı bir varlık. Bunlardan birini tutmak için hesabın bir trustline açar ve her trustline rezervde 0,5 XLM daha kilitler. Yalnızca dijital dolarla ilgilenen birinin bile hesabında birkaç lumen bulundurması gerekmesinin nedeni bu. Stellar’daki stablecoin’ler rehberimiz başlıcalarını listeliyor; Stellar sözlüğü de trustline ve anchor gibi terimleri birer cümleyle açıklıyor.

Stellar Lumens’i kim kurdu? Kısa bir tarihçe

Stellar 31 Temmuz 2014’te yayına girdi. Kurucuları, Mt. Gox borsasını kurmuş ve Ripple’ın kurucu ortakları arasında yer almış Jed McCaleb ile eski avukat Joyce Kim’di. Fortune’un lansman haberine göre ödeme şirketi Stripe 3 milyon ABD doları tohum yatırımı yaptı ve başlangıçtaki 100 milyar birimin %2’sini aldı. SDF de aynı yıl kuruldu ve ağı büyütmek için XLM arzı üzerinde yetki verildi.

İlk versiyon Ripple’ınkinden türetilmiş bir uzlaşı algoritmasıyla çalışıyordu; yine de Stellar hiçbir zaman Ripple ağının bir çatalı (fork) olmadı. Bu durum, Stanford profesörü David Mazières’in Federe Bizans Uzlaşısı’nı tanıtan Stellar Uzlaşı Protokolü makalesini yazmasıyla değişti. Güncellenen ağ Kasım 2015’te yayına girdi ve ana ağ bugün hâlâ kendini “Public Global Stellar Network ; September 2015” parolasıyla tanımlıyor. Bu ortak kökenin bugünkü Ripple ile nasıl kıyaslandığını merak ediyorsan XLM ve XRP karşılaştırmamız ikisini yan yana koyuyor.

2019, token ekonomisinin sıfırlandığı yıl oldu. Doğrulayıcılar 28 Ekim 2019’da Stellar’ın yıllık %1’lik enflasyonunu kapatmak için oy verdi; bir hafta sonra da SDF yaklaşık 55,4 milyar lumen’i imzacısı olmayan bir hesaba göndererek kalıcı olarak yaktı. Bu bilgi SDF’nin lumen dokümantasyonunda yer alıyor. Toplam arz kabaca 105 milyardan kabaca 50 milyara indi. Aynı yıl Mozilla’nın eski operasyon direktörü (COO) Denelle Dixon vakfın CEO’su oldu; CoinDesk’in haberine bakabilirsin. Arzın tam tablosu XLM tokenomics sayfamızda.

2020’ler kurumları getirdi. USDC Şubat 2021’de Stellar’da yayına girdi, MoneyGram Ekim 2021’de SDF ile ortaklığını duyurdu ve Franklin Templeton aynı yıl ağ üzerinde tokenize bir ABD devlet para piyasası fonu işletmeye başladı. Akıllı sözleşmeler ise Şubat 2024’te geldi. Ortaklıklar ve benimsenme zaman çizelgemiz anlaşmaları yıl yıl ele alıyor.

Stellar nasıl çalışır? Stellar Uzlaşı Protokolü

Her blokzincir, birbirine güvenmeyen bilgisayarların defterin tek bir versiyonu üzerinde anlaşmasını sağlayacak bir yönteme ihtiyaç duyar. Bitcoin madencilik kullanır; Ethereum stake edilmiş sermaye. Stellar ikisini de kullanmaz. Stellar Uzlaşı Protokolü (SCP), SDF’nin geliştirici dokümantasyonunda anlatılan bir Federe Bizans Uzlaşısı yapısıdır: Her doğrulayıcı kendi quorum setini, yani güvendiği diğer doğrulayıcıları ve bunlardan kaçının anlaşması gerektiğini belirleyen bir eşiği seçer. Bu eşiği karşılayan kombinasyonlar onun quorum dilimleridir. Bu güven tercihleri ağ genelinde yeterince örtüştüğünde herkes aynı sonuçta buluşur.

Her tur iki aşamadan oluşur. Aday gösterme (nomination) aşamasında doğrulayıcılar aday işlem setleri önerir. Oylama (ballot) aşamasında ise birini hazırlar ve ardından ona bağlanırlar. SCP bilinçli olarak canlılık yerine güvenliği öne koyar; doğrulayıcılar anlaşamazsa ağ, birbiriyle yarışan iki tarihe çatallanmak yerine durur. Kullanıcı açısından bu tercihin hoş bir sonucu var: Bir defter kapandığında içindeki işlemler kesinleşir, ek onay beklemen gerekmez. SDF’ye göre uzlaşı “genellikle yaklaşık 5 saniye sürüyor”; halka açık Horizon API’sini kontrol ettiğimizde son 200 defterin ortalama kapanma süresi 5,0 saniyeydi.

Hiçbir şey kazılmadığı ya da stake edilmediği için doğrulayıcılar protokolden ödül almaz. Grayscale’in Stellar trust’ı için yaptığı yıllık bildirim bunu güzel özetliyor ve modeli “hisse ispatına benzer ama staking ödülleri veya teşvikleri içermez” diye tanımlıyor (SEC bildirimi). Kapasite tarafında SDF’nin ücretler ve limitler sayfasına göre ana ağ defter başına 1.000 klasik işleme ve 2.000 akıllı sözleşme işlemine izin veriyor. Manşetlerdeki TPS rakamlarına temkinli yaklaş: Teorik kapasite ile ağın sıradan bir günde gerçekten işlediği hacim çok farklı rakamlar.

Doğrulayıcılar, Tier 1 ve SDF’nin rolü

Herkes bir Stellar doğrulayıcısı çalıştırabilir, ama ağ Tier 1 denen çekirdek bir gruba yaslanıyor. Tier 1 gerekliliklerine göre her kuruluş kendi geçmiş arşivlerine sahip üç tam doğrulayıcı çalıştırıyor, bunları coğrafi olarak dağıtıyor ve %99,9’un üzerinde çalışma süresini hedefliyor. Yeni bir katılımcının dahil edilip edilmeyeceğine mevcut Tier 1 kuruluşları karar veriyor; SDF tek başına karar vermiyor. Obsrvr Radar tarayıcısı, son kontrolümüzde üst katmanda SDF, Franklin Templeton, MoneyGram, LOBSTR ve Blockdaemon dahil on kuruluş listeliyor ve 22 kuruluşa yayılmış 103 aktif doğrulayıcı sayıyordu. Bunun resmi bir liste değil, üçüncü taraf bir görünüm olduğunu unutma.

Güncellemeleri de doğrulayıcılar yönetiyor. Yeni bir protokol sürümü, doğrulayıcılar onu oylayıp kabul ettiğinde yürürlüğe giriyor; enflasyon 2019’da bu yolla kapatıldı, akıllı sözleşmeler 2024’te bu yolla geldi. Aynı koordinasyon acil durumlarda da kullanılabiliyor. Blockaid’e göre Şubat 2026’da bir saldırgan topluluk tarafından işletilen bir borç verme havuzundan yaklaşık 10,2 milyon ABD doları çektikten sonra, Tier 1 doğrulayıcılar saldırganın işlemlerini reddetti ve kabaca 48 milyon XLM’i fiilen karantinaya aldı. Bazıları bunu sorumlu bir yönetim olarak görüyor; bazıları ise küçük bir kurum grubunun birlikte hareket edebileceğinin hatırlatıcısı. İki yorum da yerinde.

En büyük tekil sahip ise SDF’nin kendisi. Vakfın görev sayfası, geliştirme, büyüme, ürün ve likidite için dört hesaba dağılmış yaklaşık 14,5 milyar XLM gösteriyor; bu, toplam arzın kabaca %29’u. Vakıf, işletme giderlerini karşılamak için geliştirme hesabındaki lumen’lerin bir kısmını borsalarda satıyor. XLM tutuyorsan bu arz baskısını bilmekte fayda var; güvenlik ve regülasyon rehberimiz bunu diğer risklerle birlikte bağlamına oturtuyor.

Pan-chan diyor ki

SDF etkili bir oyuncu, ama kuralları tek başına değiştiremez. Güncellemelerin yürürlüğe girmesi için doğrulayıcıların oyu gerekir.

Lumen ve stroop: ücretler, rezervler ve ücret havuzu

Lumen’ler yedi ondalık basamağa bölünüyor. En küçük birim stroop: Bir stroop 0,0000001 XLM’e eşit. SDF’nin ücret dokümantasyonuna göre ücretler stroop cinsinden belirtiliyor ve temel ücret işlem başına 100 stroop, yani 0,00001 XLM. Bir deftere sığabilecekten fazla işlem geldiğinde dalgalı fiyatlandırma devreye giriyor ve işlemleri verdikleri teklife göre sıralıyor; deftere giren herkes, kendi belirlediği üst sınıra kadar, kazanan en düşük teklifi ödüyor. Horizon’un ücret istatistiklerini son kontrol ettiğimizde gerçekte en sık alınan ücret hâlâ 100 stroop’tu; medyan daha yüksekti, çünkü akıllı sözleşme çağrıları işlem kaynakları için de ödeme yapıyor.

Akıllı sözleşme işlemleri, dahil edilme ücretinin üzerine bir kaynak ücreti ekliyor; bu ücret CPU’yu, defter okuma ve yazmalarını, işlem boyutunu, olayları (events) ve depolama kirasını kapsıyor. Kira, olay ve dönüş değeri ücretlerinin kullanılmayan kısmı iade ediliyor. Peki para nereye gidiyor? Doğrulayıcılara değil. Ücretler, SDF’nin ifadesiyle “kimseye verilmeyen ve kimse tarafından kullanılmayan” kilitli bir ücret havuzuna akıyor. Son baktığımızda havuzda yaklaşık 11 milyon XLM vardı.

Bir de rezervler var. Temel rezerv 0,5 XLM ve her hesabın deftere kaydolabilmesi için bunun iki katını, yani 1 XLM tutması gerekiyor. Trustline, açık bir emir ya da ek bir imzacı gibi her ek kayıt 0,5 XLM daha kilitliyor. Yani iki trustline’ı ve bir açık emri olan bir hesabın 2,5 XLM’e ihtiyacı var. Borsaların yepyeni bir cüzdana en az 1 XLM göndermeni istemesinin nedeni bu. Rakamları XLM gönderme ücretleri ve hız sayfamızdaki hesaplayıcıyla kendin dene.

Stellar Lumens ne işe yarar?

Lumen’lerin kendi görevi dar ve pratik: ücret ödemek, rezervleri doldurmak ve para birimleri arasında köprü kurmak. Bir path payment’ta (yol ödemesi) gönderen bir varlıkla öderken alıcı başka bir varlık alabilir; ağ dönüşümü emir defterleri ve likidite havuzları üzerinden, bazen XLM aracılığıyla yönlendirir. Lumen’ler ayrıca yaygın şekilde alınıp satılıyor ve Stellar’daki borç verme uygulamalarında ödünç verilip alınabiliyor.

Büyük hikâye ise ağın taşıdıkları. Anchor adı verilen düzenlemeye tabi şirketler Stellar’ı banka hesaplarına ve nakde bağlıyor; bu da ağı havaleler için kullanışlı kılıyor. Ayrıntılar sınır ötesi ödemeler rehberimizde. USDC ve PayPal’ın PYUSD’si gibi stablecoin’ler ağ üzerinde dolaşıyor. Franklin Templeton, Spiko ve Ondo gibi varlık yöneticileri ağ üzerinde tokenize fonlar çıkarıyor; bunu gerçek dünya varlıklarının tokenizasyonu rehberimizde ele alıyoruz. 2024’ten beri de geliştiriciler akıllı sözleşme yayınlayabiliyor. Bu faaliyetlerin çoğu XLM’i yalnızca ücretler için kullanıyor; ağın büyümesini doğrudan coin’in fiyatına bağlayanları dinlerken bunu hatırlamakta fayda var.

Protokol güncellemeleri: Soroban’dan Protocol 29’a

Stellar, her biri doğrulayıcıların oyuyla yürürlüğe giren numaralı protokol sürümleriyle güncelleniyor. Önceki kilometre taşları arasında Ekim 2019’da enflasyonu kapatan Protocol 12 ve Kasım 2021’de yerel likidite havuzlarını ekleyen Protocol 18 var. Modern dönem, Stellar’ın akıllı sözleşme platformu Soroban’ı getiren Protocol 20 ile başlıyor. Sözleşmeler Rust ile yazılıp WebAssembly’ye derleniyor. Aşağıdaki tablo SDF’nin yazılım sürümleri sayfasına dayanıyor.

Bir sonraki sürüm olan Protocol 30 “Bell”, son kontrolümüzde planlanmış ama henüz yayında değildi. SDF’nin Bell güncelleme rehberi, akıllı sözleşmeler için kuantum sonrası imza doğrulamayı ve milisaniye hassasiyetli defter zaman damgalarını sıralarken Bell’in tek başına defterlerin yaklaşık beş saniyeden daha hızlı kapanmasını sağlamadığını da not ediyor. Geliştiriciler ayrıntılara Soroban akıllı sözleşmeler rehberimizden dalabilir.

XLM hakkında yaygın yanlış bilinenler

“XLM’in 50 milyarlık sabit bir tavanı var.” Tam olarak değil. Enflasyon kapalı ve 2019’daki yakımdan sonra arz 50 milyar civarında, ama koda gömülü bir maksimum yok; CoinGecko da herhangi bir maksimum arz göstermiyor. “XLM’i stake edip ödül kazanabilirsin.” Protokol düzeyinde hayır. Lumen’lerden elde edilen her türlü getiri, kendi riskleri olan DeFi uygulamalarından veya borsa programlarından geliyor; bunu staking ve kazanç rehberimizde açıklıyoruz.

“SEC, XLM’in menkul kıymet olmadığına karar verdi.” Böyle bir karar yok. Olan şu: SEC ve CFTC’nin Mart 2026 tarihli ortak yorum bildirisi, Stellar’ı (XLM) dijital emtia örnekleri arasında saydı. Bu bir yol gösterici açıklama ve SEC bunu revize edebileceğini belirtti. “Stellar, Ripple’ın kopyasından ibaret.” İkisi bir kurucuyu ve erken dönem uzlaşı tasarımını paylaşıyor, ama Stellar 2015’te bu tasarımı SCP ile değiştirdi ve bir şirket değil, kâr amacı gütmeyen bir vakıf tarafından yönetiliyor. Ayrıntılar için XLM ve XRP karşılaştırmasının tamamını oku; biraz XLM tutmaya hazır olduğunda da Stellar Lumens nasıl alınır rehberimize göz at.

Keşfetmeye devam et

🪙 XLM arzıToplam, dolaşımdaki ve SDF'nin elindeki XLM.Rehberi oku ⚡ Ücret ve hızÜcretler, kesinlik ve adım adım gönderim rehberi.Rehberi oku 🧩 SorobanRust ve WebAssembly ile Stellar akıllı sözleşmeleri.Rehberi oku ⚔️ XLM ve XRPUzlaşma, arz, ücretler ve regülasyon karşılaştırması.Rehberi oku 📖 SözlükSade Türkçeyle açıklanmış kırk Stellar terimi.Rehberi oku